Monday, December 24, 2012

HETEROTOPYA


FOUCAULT-2

Foucault, "Başka Mekanlara Dair" konferansında heterotopya mekanlarından bahseder. Soja'nın "sinir bozucu biçimde tamamlanmamış, tutarsız, anlaşılmaz" dediği ve tamamlanmamış, tutarsız, apolitik diye tanımladığı ve mekansal düşünmenin geleneksel tarzına meydan okuması nedeniyle üçüncümekan içerisine soktuğu Foucault'nun heterotopya mekanlarının izini sürebilir, buradan çocuk mekanına  girebiliriz.

Foucault önce ütopyaları; "Ütopyalar, gerçek yeri olmayan mevkilerdir. Bu mekanlar, toplumun gerçek mekanıyla doğrudan ya da tersine dönmüş, genel bir analoji ilişkisi sürdüren mevkilerdir. Ütopyalar esas olarak gerçekdışı mekanlar" olarak belirler.

Ardından bir çocuğun keskin bakışları ile "muhtemelen bütün kültürlerde, bütün uygarlıklarda gerçek yerler, fiili yerler vardır.  Bizzat toplumun kurumlaşmasında yer alan ve karşı-mevki türleri olan, fiilen gerçekleşmiş ütopya türleri olan yerler vardır. (gerçek mevkiler, kültürün içinde bulunabilecek tüm diğer gerçek mevkiler bunların içinde hem temsil edilir hem de tartışılır ve tersine çevrilir). Bunlar fiili olarak bir yere yerleştirilebilir olsalar da bütün yerlerin dışında olan yer çeşitleridir. Bu yerler, yansıttıkları ve sözünü ettikleri tüm mevkilerden kesinlikle farklı olduklarından bunları ütopyalara karşıt olarak heterotopyalar" olarak tanımlar.

Ütopyalar ile heterotopyalar arasında bir tür karma, ortak deneyim vardır ki bu aynadır der.

"Ayna, sonuçta bir ütopyadır; çünkü yeri olmayan bir yerdir. Aynada kendimi olmadığım yerde görürüm. Yüzeyin ardında sanal olarak açılan gerçekdışı bir mekanda görürüm. Oradayımdır, olmadığım yerde. Kendi görünürlülüğümü bana veren, olmadığım yerde kendime bakmamı sağlayan bir tür gölge; ayna ütopyası.

Fakat gerçekten var olduğu ölçüde ve benim bulunduğum yerde bir tür geri dönüş etkisine sahip olduğu ölçüde, ayna bir heterotopyadır.

Ayna, aynaya baktığım anda işgal ettiğim bu yeri hem kesinlikle gerçek (çevreleyen bütün uzamla ilişki içinde) hem de kesinlikle gerçek dışı kıldığı anlamda (çünkü algılamak için oradaki bu sanal noktadan geçmek zorundadır.) bir heterotopya gibi işler."

Kriz heterotopyalarından bahseder Foucault; genç kızlar için yirminci yüzyılın ortasına kadar "balayı seyahatleri" diye adlandırılan bir gelenek vardı. Bu atalardan gelen bir temaydı. Genç kızın bekaretini kaybetmesi "hiçbir yerde" olabiliyordu ve o dönemde tren, balayı oteli bu hiçbir yerin yeriydi. Coğrafi koordinatları olmayan heterotopyaydı.

Kriz heterotopyalarından sonra sapma heterotopyalarından bahseder. Heterotopyaların, birçok mekanı, birçok mevkiyi kendi içlerinde bağdaşmaz olan birçok mekanı tek bir gerçek yerde yan yana koyma gücü olduğunu söyler, buna tiyatro ve sinemayı örnek olarak verir.


Heterotopik Mekan

Heterotopya mekanları, iktidarın yapılandıramadığı, fiziki mekanda yer bulamadığı, yok saydığı ama var oldukları için yok olamayan, bir fiziki mekanda görünmek durumunda olan varoluşların mekanıdır.

Foucault'nun perspektifinden bakacak olursak çocuk mekanı, ütopyalar ile heterotopyalar arasındaki karma bir mekandır.

Çocuk bir krizdir. Çocuk vardır ama mekanı yoktur. Yapılı, verili olan mekanlarda çocuklara yer yoktur. Yapılı mekan çocuk olmayanların mekanıdır.

Heterotopya mekanları gerçek mekanlardır. Çocuk mekanı da gerçektir. Çocuk varlığıyla verili mekanı dönüştürür, farklılaştırır, soluklanabileceği mekanlar haline getirir.

Çocuk yapılanmaz, akışkandır. Biz yapılandırırız, dondururuz, dona kalırız.

Çocuk için dünya, ütopyasını (olmayan yerini) gerçekleştirmek durumunda olduğu bir yerdir. Çocuğun bütün düşünceleri ütopiktir. Çocuk, düşüncelerini yapmaya başladığında, harekete geçirdiğinde bu ütopyalar mekana yerleşir, bulunduğu bütün mekanları heterotopik mekanlara dönüştürür. Bizim yapılarımızı söken çocuk, mekanın da yapısını söker. Çocuk kendi sinemasının platosunu kurar.

Çocukların bulunduğu hiçbir mekan verili mekan değildir. Çocuklar bünyelerinde mekanlarını da taşırlar (kendinde mekan). Bu mekan çocuk olduğunda var olan, çocuk gittiğinde olmayan bir mekandır. Yeri olmayan ama yerleşen bir mekandır.


Heterotopik Mekan
Foucault'nun aynasının içine giremezsiniz ama çocuğun aynasına girebilirsiniz. Aynalı çocuk mekanı bize de ayna tutar. Bu mekana yapılarından sökülerek girilebilir. Ya kendi yapınızla aynayı göremezsiniz ya da boyut değiştirip mekansal katmanlara açarsınız kendinizi. Biraz dikkatlice baktığınızda burada kendinizi, iktidarınızın soybilimini de görebilirsiniz.

Aynalı çocuk mekanı akışkandır, her şekle girebilir. Ayna fiziki mekanı yansıtmakla sınırlı iken aynalı çocuk mekanı metafiziği de kapsar.

Aynalı çocuk mekanı hem ütopik, hem heterotopik hem de kendinde mekandır. 

                                                             

Heterotopik Mekan